Σε μια εποχή όπου ολοένα και περισσότερα παιδιά μεγαλώνουν μιλώντας δύο ή και περισσότερες γλώσσες, νέα επιστημονική μελέτη από το Πανεπιστήμιο του Νότιγχαμ, με επικεφαλής Ελληνίδα ερευνήτρια, εξετάζει αν και πώς η διγλωσσία επηρεάζει τη σχέση μεταξύ γονέα και παιδιού. Η έρευνα εστιάζει στη λειτουργία του εγκεφάλου μητέρων και των δίγλωσσων παιδιών τους, αναζητώντας απαντήσεις για το κατά πόσο η γλώσσα επικοινωνίας επηρεάζει τη μεταξύ τους σύνδεση.
Σε ένα από τα πειραματικά σενάρια, μια μητέρα παίζει με το παιδί της χρησιμοποιώντας τουβλάκια και αστείες εκφράσεις, αλλάζοντας κάθε φορά γλώσσα στην επικοινωνία τους. Ενώ οι δυο τους διασκεδάζουν δημιουργώντας μαζί, οι ερευνητές παρακολουθούν προσεκτικά τη συμπεριφορά τους. Το ενδιαφέρον τους δεν αφορά τις λέξεις που ανταλλάσσονται, αλλά το αν οι εγκέφαλοί τους λειτουργούν συγχρονισμένα όταν αλλάζει η γλώσσα.
Ο εγκεφαλικός συγχρονισμός αναφέρεται στην ταυτόχρονη ενεργοποίηση νευρωνικών δικτύων σε ανθρώπους που αλληλεπιδρούν, όπως όταν μιλούν, μαθαίνουν, τραγουδούν ή συνεργάζονται. Η διαδικασία αυτή θεωρείται καθοριστική για τη συναισθηματική σύνδεση και την αποτελεσματική επικοινωνία, ενώ παίζει σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση υγιών σχέσεων ανάμεσα σε γονείς και παιδιά. «Ο εγκεφαλικός συγχρονισμός είναι σχεδόν σαν μουσικά όργανα που παίζουν μαζί. Δεν είναι ότι παίζουν τον ίδιο ρυθμό, αλλά ότι στο τέλος συγχρονίζονται και προκύπτει κάτι το οποίο βγάζει νόημα», λέει χαρακτηριστικά στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η επικεφαλής της μελέτης, ερευνήτρια της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου του Νότιγχαμ, Ευστρατία Παπουτσέλου.
Η ίδια κατάγεται από τη Λέσβο, σπούδασε νευροεπιστήμες στο King’s College του Λονδίνου και συνέχισε με διδακτορικές σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Νότιγχαμ. Το επιστημονικό της έργο επικεντρώνεται στην απώλεια ακοής, τη γλωσσική ανάπτυξη και την επικοινωνία, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην παιδική ηλικία.
Ζώντας και εργαζόμενη στη Βρετανία, όπου η διγλωσσία είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη, η κ. Παπουτσέλου διαπίστωσε ότι πολλά δίγλωσσα παιδιά αποκλείονται από επιστημονικές μελέτες, γεγονός που δημιουργεί κενά στην κατανόηση της σύγχρονης κοινωνικής πραγματικότητας. Παράλληλα, στοιχεία του Πανεπιστημίου του Νότιγχαμ δείχνουν ότι οι δίγλωσσες οικογένειες στην Ευρωπαϊκή Ένωση αυξήθηκαν σημαντικά, από 8% το 2014 σε 15,6% το 2023.
Η ερευνητική ομάδα επιδίωξε να εξετάσει αν ο εγκεφαλικός συγχρονισμός μεταξύ μητέρων και παιδιών αλλάζει ανάλογα με τη γλώσσα που χρησιμοποιείται. Τα παιδιά γνωρίζουν συνήθως άριστα τόσο τη γλώσσα της οικογένειας όσο και εκείνη της χώρας όπου μεγαλώνουν. Οι γονείς, ωστόσο, ακόμη και όταν έχουν καλή γνώση μιας δεύτερης γλώσσας, συχνά δυσκολεύονται περισσότερο να τη χρησιμοποιήσουν σε απαιτητικές ή συναισθηματικά φορτισμένες καταστάσεις. Έτσι, οι επιστήμονες θέλησαν να διαπιστώσουν αν αυτή η διαφορά επηρεάζει την αλληλεπίδραση. Παράλληλα, αν και η σχέση μητέρας και παιδιού έχει μελετηθεί εκτενώς σε επίπεδο συμπεριφοράς, η εγκεφαλική της διάσταση παραμένει λιγότερο διερευνημένη.
«Η αλληλεπίδραση στα παιδιά είναι πάρα πολύ σημαντική γιατί τους βοηθά στην ανάπτυξη, στην εκμάθηση της γλώσσας, τους βοηθά να ρυθμίζουν τα συναισθήματά τους, να αποκτήσουν κοινωνικές δεξιότητες και συναισθηματική σύνδεση», υπενθυμίζει η κ. Παπουτσέλου.
Πώς έγινε η έρευνα με τα δίγλωσσα παιδιά
Στη μελέτη συμμετείχαν 15 ζευγάρια μητέρων και παιδιών που ζουν στη Βρετανία. Οι μητέρες είχαν μέση ηλικία 38 ετών, διαφορετικές μητρικές γλώσσες και πολύ καλή γνώση της αγγλικής. Τα παιδιά, ηλικίας από 3 έως 4 ετών, είχαν γεννηθεί στη χώρα και μεγάλωναν σε δίγλωσσο περιβάλλον. Η επιλογή παιδιών νηπιακής ηλικίας έγινε επειδή πρόκειται για μια κρίσιμη περίοδο ανάπτυξης της γλώσσας. «έχουμε διαπιστώσει σε προηγούμενες έρευνές μας ότι είναι μια κρίσιμη περίοδος για την ανάπτυξη της γλώσσας. Οπότε είναι μια περίοδος γενικά που μας ενδιαφέρει πάρα πολύ στο πώς αναπτύσσονται τα παιδιά», όπως εξηγεί η επικεφαλής ερευνήτρια.
Για τη μελέτη χρησιμοποιήθηκε η μέθοδος hyperscanning, δηλαδή η ταυτόχρονη καταγραφή της εγκεφαλικής δραστηριότητας δύο ατόμων που αλληλεπιδρούν. Μητέρες και παιδιά φορούσαν ειδικά καπέλα με οπτικούς αισθητήρες (fNIRS), ώστε να καταγράφεται η εγκεφαλική λειτουργία κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού. Το παιχνίδι ήταν ελεύθερο, χωρίς προκαθορισμένους διαλόγους, ώστε η αλληλεπίδραση να είναι φυσική και οικεία. Οι συμμετέχοντες έπαιξαν με τρεις διαφορετικούς τρόπους: χρησιμοποιώντας τη μητρική γλώσσα της μητέρας, επικοινωνώντας στα αγγλικά και παίζοντας ξεχωριστά σε διαφορετικούς χώρους.
Τα αποτελέσματα της έρευνας, που δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό «Frontiers in Cognition», έδειξαν ότι το παιχνίδι προκαλούσε εγκεφαλικό συγχρονισμό τόσο στη μητρική γλώσσα όσο και στα αγγλικά. «Είναι ένα σημαντικό εύρημα, διότι υποδηλώνει ότι η χρήση μιας δεύτερης γλώσσας δεν διαταράσσει τη σύνδεση μεταξύ των εγκεφάλων, μια σύνδεση σημαντική για τη δημιουργία δεσμών και την επικοινωνία», τονίζει η κ. Παπουτσέλου στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.
Ο ισχυρότερος συγχρονισμός καταγράφηκε στον προμετωπιαίο φλοιό, περιοχή που σχετίζεται με τη λήψη αποφάσεων, τον σχεδιασμό, τη συνεργασία και τα συναισθήματα. Παρουσιάστηκε επίσης συγχρονισμός στην κροταφοβρεγματική περιοχή, η οποία συνδέεται με την κατανόηση των άλλων, αν και σε μικρότερο βαθμό. Η ερευνητική ομάδα σχεδιάζει να επεκτείνει τη μελέτη της σε οικογένειες με διαφορετικά επίπεδα γνώσης αγγλικών, αλλά και να εξετάσει την αλληλεπίδραση των παιδιών με άλλα μέλη του οικογενειακού και κοινωνικού τους περιβάλλοντος. Παράλληλα, διερευνά ήδη το παιχνίδι ως μέσο αλληλεπίδρασης μεταξύ μητέρων και παιδιών με κοχλιακά εμφυτεύματα.